कानुनले सम्बोधन नगरेको समस्या

About us

हुँदैमा महिलाको कानुनी स्थितिमा खास परिर्वतन हुन सक्दैन ।”

दुर्गा भण्डारी

दुर्गा भण्डारी

उपर्युक्त वाक्यांश आजभन्दा १६ वर्षअघि चर्चित मुद्दा अन्नपूर्ण राणाको रिट निवेदनमा सर्वोच्च अदालतले प्रतिपादन गरेको नजीर हो ।
पूर्वराजा वीरेन्द्रका ज्वाइँ गोरखशमशेर राणा र उनकी आमा अम्बिका राणाविरुद्ध परेको लिखत बदर जालसाजीसम्बन्धी मुद्दामा उनीहरुले छोरी तथा बहिनी अन्नपूर्ण राणाको विवाह भइसकेकाले अंश दिइरहनु पर्दैन भन्दै विवाह भएको प्रमाणका लागि अन्नपूर्ण राणाको पाठेघर तथा गुप्ताङ्ग परीक्षण गर्न माग गरेका थिए ।
सो मुद्दामा काठमाण्डौ जिल्ला अदालतले प्रमाणका रुपमा अन्नपूर्णको पाठेघर तथा गुप्ताङ्ग परीक्षणका लागि आदेशसमेत गरेको थियो । तर, सर्वोच्च अदालतले संविधान प्रदत्त गोपनीयताको हकको संरक्षणका लागि यस्तो नजीर ल्यायो । अन्नपूर्ण राणा गुप्ताङ्ग जाँच गर्नबाट जोगिइन् ।
सर्वोच्च अदालतले ०५५ साल जेठ २५ गते गरेको यस्तो फैसलाबाट लिभिङ टुगेदरको अवधारणा नेपाली समाजमा स्थापित गराउन सहयोग पुर्‍याएको छ । तर, यस्तो लिभिङ टुगेदरको कानुनी हैसियत र अधिकारबारे न्यायालय अहिलेसम्म मौन देखिएको छ ।
विवाहपूर्वको यौन सम्बन्ध र त्यसबाट जन्मिएको सन्तानका बारेमा आइपर्ने समस्याबारे न्यायालयले मौनता प्रकट गरेको देखिन्छ । यस खालको नजीर अनुसार अविवाहिता महिलाबाट जन्मिएका सन्तानले कसरी नागरिकता प्राप्त गर्दछन् भन्ने व्यवहारिक पाटोलाई न्यायालयले केलाएको छैन ।
अहिले हाम्रो समाजमा मुख्य कानुनी समस्याको रुपमा रहेको नागरिकता प्राप्त गर्दाका जटिल प्रकृयाका कारणले धेरै महिलाहरु पिडीत बन्न पुगेका छन् । तात्कालीन अवस्थामा न्यायालयले नजिरको रुपमा प्रतिपादन गरेको सिद्धान्तलाई केलाउँदा के तर्क गर्न सकिन्छ भने महिला-पुरुष दुबै अविवाहित जोडी छन् भने गर्लफ्रेण्ड ब्वाईफ्रेण्डका रुपमा सँगै बस्दा केही फरक नर्पला । तर, महिला वा पुरुष विवाहिता छन् भने समस्या आउँछ ।
महिलालाई घाटा
अन्नपूर्ण राणाको फैसला एउटी महिला विशेषको हक, अधिकारसँग मात्रै केन्दि्रत भएर गरेको भए पनि अन्ततगोत्वा यसले धेरै नेपाली महिलालाई फाइदाभन्दा बढी बेफाइदा पुर्‍याएको छ । किनभने, अहिले हाम्रो समाजमा धेरै महिलाहरु यसखालका समस्याबाट पीडित बनेका ताजा उदाहरण छन् ।
पोखरामा अहिले यस्तैखालको समस्याबाट पीडित बनेकी छिन् अस्मिता रेग्मी । उनका श्रीमान् विशेश्वर आर्चायले एक अविवाहित महिलासँग पति-पत्नीको जस्तै सम्बन्ध राखे पनि विधिवत विवाह गरेका छैनन् । श्रीमतीकै अगाडि अर्की महिलालाई बिजनेस पार्टनर भन्दै लाईफ पार्टनर बनाएपछि अमृताको केही उपाय लागेन । त्यसपछि उनले अंश लिएर भिन्नै बस्ने निधो गरिन् ।
अस्मिताले श्रीमानलाई कुनै पनि अभियोग लगाउने ठाउँ पाइनन् र जिल्ला अदालत कास्कीमा अंश पाउँ भनी फिराद दर्ता गरिन् । अस्मिता भन्छिन्-“योदेखि बाहेक उसलाई ठेगान लगाउने कानुनी आधार देखिँन ।”
पोखरामा लामो समयदेखि शैक्षिक संस्था नोवल एकेडमी चलाएर बसेका विशेश्वरले ०६६ बैशाखमा अमृतासँग विवाह गरेका थिए । तर, विवाहपूर्व नै उनी ती महिलासँग बस्दै आएका थिए । एउटी महिलासँग सम्बन्ध हुँदाहुँदै उनले अर्की महिलासँग सम्बन्ध जोडेको अमृताको भनाइ छ ।